Energetska efikasnost je za mikro, mala i srednja kompanije (MMSP) u Bosni i Hercegovini jedan od najbržih načina da se smanje troškovi i ojača konkurentnost, posebno u proizvodnim sektorima gdje energija čini značajan dio ukupnih operativnih troškova. Nalazi iz izvještaja o potrebama kompanije u oblasti energetske tranzicije pokazuju da je tema direktno povezana i s tržištem EU: 73% anketiranih proizvodnih MSP navodi da izvozi u EU, što znači da se, pored cijene i kvaliteta, sve češće traži i bolja kontrola potrošnje energije, resursa i povezane dokumentacije.
U praksi, potencijal ušteda najčešće leži u kombinaciji organizacionih i tehničkih mjera koje ne zahtijevaju velika ulaganja na početku, ali traže sistematičan pristup. Upravo zato je važan podatak da 66% kompanija nikada nije provelo energetski audit, a 79% nema osobu zaduženu za energetsku efikasnost, što znači da kod velikog broja firmi već osnovna identifikacija gubitaka i uvođenje jasnih odgovornosti može otvoriti prostor za uštede. Dodatno, 85% kompanije ne koristi digitalne alate za praćenje i upravljanje potrošnjom energije, što ukazuje da se potencijal često “gubi” jer kompanije nemaju dovoljno precizan uvid u to gdje nastaju najveći troškovi, niti imaju podatke za donošenje odluka.
Iskustva iz industrije pokazuju da su uštede realne kada se energija počne tretirati kao upravljiva kategorija, a ne kao fiksan trošak. Uštede se tipično ostvaruju kroz smanjenje nepotrebne potrošnje, optimizaciju rada opreme, bolje upravljanje pogonima (uključujući grijanje, hlađenje i komprimirani zrak), te kroz mjere koje se uvode na osnovu konkretnih mjerenja. Zbog toga energetska efikasnost često donosi dvostruki efekat: direktno smanjenje troškova i jaču tržišnu spremnost, jer kompanije lakše mogu odgovoriti na upite kupaca i partnera u vezi s potrošnjom energije i planovima unapređenja.
U tom kontekstu važnu ulogu ima projekat DESET (Digitally Enabled Sustainable Energy Transition of manufacturing SMEs), koji implementira Eda – Agencija za razvoj kompanije, uz finansijsku podršku Evropske unije i Vlade Savezne Republike Njemačke (BMZ), u okviru inicijative EU za razvoj privatnog sektora – EU4PSD. Cilj projekta je da omogući praktičnu podršku u energetskoj tranziciji i digitalizaciji upravljanja energijom. Projekat se nadovezuje na potrebe identifikovane u izvještaju, kroz kombinaciju savjetodavne i stručne podrške koja pomaže kompanijama da prepoznaju gdje su najveći gubici, kako uspostaviti osnovno praćenje potrošnje i kako odabrati mjere koje daju mjerljive rezultate.
Za kompanije je posebno važno da ovakva podrška nije generička, nego zasnovana na stručnom radu s kompanijama. Kroz aktivnosti projekta, MSP mogu očekivati dostupnost ekspertize koja obuhvata tehničke aspekte energetske efikasnosti u proizvodnji, digitalna rješenja za mjerenje i praćenje potrošnje, te podršku u definisanju konkretnih planova poboljšanja koji su finansijski i operativno realni za svaku firmu. Na taj način kompanije dobijaju jasniji put od početnog stanja do konkretnih ušteda, uz mogućnost da se mjere uvode fazno, prema prioritetima i raspoloživim kapacitetima.
Energetska tranzicija u proizvodnim MSP u BiH se ne može osloniti samo na dugoročne investicije, nego da mora početi od osnovnih koraka: razumijevanja potrošnje, prepoznavanja gubitaka, uvođenja odgovornosti i korištenja podataka za donošenje odluka. Upravo tu se otvara najveći prostor za brze uštede i jačanje konkurentnosti, posebno za kompanije koje su već usmjerene prema EU tržištu.
